Geografía social: un enfoque crítico desde la geografía humana
DOI:
https://doi.org/10.1344/sn2026.30.51275Palabras clave:
geografía social, geografía humana, desigualdad territorial, ciencias sociales, justicia espacialResumen
Este artículo examina la evolución, el enfoque epistemológico y la relevancia contemporánea de la geografía social dentro del marco más amplio de la geografía humana. A partir de un análisis histórico-crítico, se revisan los principales giros teóricos, metodológicos y temáticos que han configurado esta subdisciplina desde sus orígenes en el siglo XIX hasta la actualidad. Se presta especial atención a la relación entre la geografía social y otras ciencias sociales como la sociología y la ciencia política, así como a su papel en la interpretación de las desigualdades sociales, territoriales y ambientales. El texto aborda las tensiones entre el enfoque cuantitativo y cualitativo, los debates sobre la cientificidad de la disciplina y su papel en la acción política y social. A través de una revisión de manuales, revistas científicas y aportes teóricos relevantes, se argumenta que la geografía social constituye hoy un campo comprometido con la transformación social y la justicia espacial. Este compromiso se manifiesta tanto en la investigación como en la docencia y el activismo académico. Finalmente, se reivindica la necesidad de fortalecer esta área como núcleo articulador del pensamiento geográfico crítico ante los desafíos del siglo XXI: globalización, desigualdad, crisis ecológica, transformaciones demográficas y movimientos migratorios. El artículo concluye que la geografía social, lejos de estar diluida o en crisis, posee una vitalidad renovada que le permite ofrecer interpretaciones rigurosas y pertinentes de los procesos socioespaciales contemporáneos.
Citas
Ashutosh, Ishan, and Jamie Winders, eds. 2025. The Wiley Blackwell Companion to Cultural and Social Geography. John Wiley & Sons. https://doi.org/10.1002/9781119634294
Alonso-Logroño, María Pilar, y Núria Bautista-Puig. 2022. “Tendencias de investigación en Geografía Económica: estudio bibliométrico de la Web of Science (1920-2020)”. Revista de Estudios Andaluces, 43, 188-207. https://doi.org/10.12795/rea.2022.i43.10
Amin, Ash y Thrift, Nigel (2002). Cities: Reimagining the urban. Cambridge: Polity Press.
Ariño, Antonio Villarroya, y Juan Romero González. 2016. La secesión de los ricos. Barcelona: Galaxia Gutenberg.
Bailly, Antoine, y Hubert Béguin. 1982. Introduction à la géographie humaine. Paris: Masson. https://doi.org/10.7202/021674ar
Bauman, Zygmunt. 2017. Retrotopia. Cambridge: Polity Press.
Béguin, Hubert. 1985. “Un lexique de géographie humaine et économique”. L’Éspace géographique, 14(1), 77–78.
Benito del Pozo, P., Sánchez Hernández, J. L., Pallares Barbera, M., y Alonso Logroño, P. (Coords.). (2022). Geografía económica: Fundamentos, agentes y procesos. Tirant Humanidades. https://doi.org/10.36151/TLB_9788419471284
Brenner, Neil. 2003. “‘Glocalization’ as a state spatial strategy.” En J. Peck et al. (Eds.), Remaking the global economy: Economic-geographical perspectives. London: SAGE. 197–215. https://doi.org/10.4135/9781446216767.n12
Buttimer, Anthony. 1993. Geography and the Human Spirit. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
Capel, Horacio. 1998. “Una geografía para el siglo XXI”. Scripta Nova. Revista Electrónica de Geografía y Ciencias Sociales, 2(14-31). https://revistes.ub.edu/index.php/ScriptaNova/article/view/66
Capel, Horacio. 2018. “Hacen falta alternativas”. XV Coloquio Internacional de Geocrítica: Las ciencias sociales y la edificación de una sociedad post-capitalista (Barcelona, 7-12 de mayo de 2018). Disponible en http://www.ub.edu/geocrit/XV-Coloquio/HoracioCapel.pdf
Castree, Noel, y Chris Nash 2006. “Posthuman geographies”. Social and Cultural Geography, 7(4), 501–504. https://doi.org/10.1080/14649360600825620
Castree, Noel. 2014a. The Anthropocene and geography I: The back story. Geography Compass, 8(7), 436-449. https://doi.org/10.1111/gec3.12141
Castree, Noel. 2014b. Geography and the Anthropocene II: Current contributions. Geography Compass, 8(7), 450-463. https://doi.org/10.1111/gec3.12140
Castree, Noel. 2014c. The Anthropocene and geography III: Future directions. Geography Compass, 8(7), 464-476. https://doi.org/10.1111/gec3.12139
Cater, John. y Trevor Jones. 1989. Social Geography. London: Edward Arnold.
Chivallon, Christine. 2000. “D’un espace appelant forcément les sciences sociales pour le comprendre”. En Jacques Lévy y Michel Lussault (Dirs.), Logiques de l’espace, esprit des lieux. Géographies à Cerisy. Paris: Belin. 319–333.
Chorley, Richard y Peter Haggett. 1967. Models in Geography [Trad. 1971]. London: Methuen.
Clark, John R., y Camille Martin. 2004. Anarchy, Geography, Modernity: The Radical Social Thought of Élisée Reclus. Lanham, MD: Lexington Books.
Claval, Pierre. 2003. La géographie du XXIᵉ siècle. Paris: L’Harmattan.
Couclelis, Helen, y Reginald Golledge, 1983. “Analytic research, positivism, and behavioral geography”. Annals of the Association of American Geographers, 73(3), 331–339. https://doi.org/10.1111/j.1467-8306.1983.tb01420.x
Dammann, Finn y Dominik Kremer. Eds. 2024. Geographical Research in the Digital Humanities: Spatial Concepts, Approaches and Methods. Bielefeld: Bielefeld University Press. https://doi.org/10.1515/9783839469187
Daniels, Peter W. (coord.). 2001. Human Geography. Issues for the 21st century, Londres: Prentice Hall.
de Miguel González, Rafael. 2008. “Planificación territorial, gobierno y gobernanza metropolitana en las grandes ciudades españolas”. BAGE. Boletín de la Asociación Española de Geografía, (48), 355-374. Recuperado de https://bage.age-geografia.es/ojs/index.php/bage/article/view/725
Dear, Michael. 1988. “The postmodern challenge: reconstructing human geography”. Transactions of the Institute of British Geographers, 13, 262-274. https://doi.org/10.2307/622990
Dumont, Isabelle. 2022. “Geografía social: un camino abierto. Algunas consideraciones finales”. En Trillo Santamaría, Juan M., Lucrezia Lopez y Rubén C. Lois González (Eds.). Geografía social: permanencias, cambios y escenarios futuros. Madrid: Asociación Española de Geografía; Santiago de Compostela: Universidade de Santiago de Compostela, Grupo de Análise Territorial (ANTE) GI1871. 373-385. https://doi.org/10.21138/pg.2022.24
Dunbar, Gary Seamans. 1977. “Some early occurrences of the term “social geography”’, Scottish Geographical Journal, 93 (1): 15–20. https://doi.org/10.1080/00369227708736353
Eyles, John David (ed.) 1986. Social Geography in International Perspective. London: Rowman and Littlefield.
Farinós Dasí, Joaquín. 2008. “Gobernanza territorial para el desarrollo sostenible: estado de la cuestión y agenda”. BAGE. Boletín de la Asociación Española de Geografía. (46), 11–32. https://bage.age-geografia.es/ojs/index.php/bage/article/view/668?utm_source=chatgpt.com
Florida, Richard. 1995. “Toward the learning región”. Futures, 27(5), 527-536. https://doi.org/10.1016/0016-3287(95)00021-N
Frémont, Armand, Jacques Chevalier, Robert Hérin y Jean Renard. 1984. Géographie sociale, Paris: Masson.
Fujita, Masahisa, y Paul Krugman. 2004. “La nueva geografía económica: pasado, presente y futuro”. Investigaciones Regionales-Journal of Regional Research, (4), 177-206. https://doi.org/10.1007/s10110-003-0180-0
Glaeser, Edward L. 1994. “Cities, information, and economic growth”. Cityscape, 1(1), 9-47. https://doi.org/10.1016/0165-1765(94)90020-5
Gómez Mendoza, Josefina. 2017. “La geografía humana como ciencia social”. En Joan Romero (Coord.), Geografía Humana de España. Valencia: Tirant Lo Blanch Humanidades. 13-56.
Gregory, David y Richard Walford (eds.). 1989. Horizons in Human Geography, Hong Kong: McMillan. https://doi.org/10.1007/978-1-349-19839-9
Hagget, Peter. 1965. Location analysis in Human Geography. Londres: Edward Arnold.
Haggett, Peter. 1972. Geografía: una síntesis moderna. Madrid: Ediciones Omega.
Hanson, Susan and John Monk. 1982. “On not excluding half the human in geography”, Professional Geographer, 34 (1): 11–23. https://doi.org/10.1111/j.0033-0124.1982.00011.x
Harvey, David. 1973. Social justice and the city. Londres: McMillan.
Harvey, David. 1984. “On the history and present condition of geography: an historical materialist manifesto”. The Professional Geographer, 36(1), 1-11. https://doi.org/10.1111/j.0033-0124.1984.00001.x
Harvey, David. 2001. “Globalization and the “spatial fix”“. Geographische revue: Zeitschrift für Literatur und Diskussion, 3(2), 23-30.
Hérin, Robert. 2022. “Prefacio”, En Trillo Santamaría, Juan M., Lucrezia Lopez y Rubén C. Lois González (Eds.). Geografía social: permanencias, cambios y escenarios futuros. Madrid: Asociación Española de Geografía; Santiago de Compostela: Universidade de Santiago de Compostela, Grupo de Análise Territorial (ANTE) GI1871. 11-12. https://doi.org/10.21138/pg.2022.24
Ho, E. L.-E. 2021. Social geography I: Time and temporality. Progress in Human Geography, 45(6), 1668-1677. https://doi.org/10.1177/03091325211009304
Ho, E. L.-E. 2022. Social geography II: Space and Sociality. Progress in Human Geography, 46(5), 1252-1260. https://doi.org/10.1177/03091325221103601
Ho, E. L.-E. 2023. Social geography III: Emotions and affective spatialities. Progress in Human Geography, 48(1), 94-102. https://doi.org/10.1177/03091325231174191
Hopkins, Peter. 2019. “Social geography I: Intersectionality”. Progress in Human Geography, 43(5), 937–947. https://doi.org/10.1177/0309132517743677
Hopkins, Peter. 2020. “Social Geography II: Islamophobia, transphobia, and sizism”. Progress in Human Geography, 44(3), 583–594. https://doi.org/10.1177/0309132519833472
Hopkins, Peter. 2021. “Social geography III: Committing to social justice”. Progress in Human Geography, 45(2), 382–393. https://doi.org/ 10.1177/0309132520913612
Jackson, Peter y Susan Jane Smith. 1984. Exploring Social Geography. London: Allen and Unwin.
Jackson, Peter. 2000. “Social geography”. En R.J. Johnston, D. Gregory, G. Pratt, and M. Watts (eds), Dictionary of Human Geography. Oxford: Blackwell. 753–54.
Johnson, Ronald John, Peter Taylor y Michael J. Watts. 2002 (2ª ed.). Geographies of global change. Remaping the world, Londres: Blackwell Publ.
Johnston, Ronald John; Derek Gregory; David M. Smith. 1981. The dictionary of Human Geography (versión traducida al castellano en 2000). Madrid, España: Akal.
Knox, Peter. 2000. Urban Social Geography. London: Longman.
Kobayashi, Audrey, y Linda J. Peake. 2000. “Racism out of Place: Thoughts on Whiteness and an Antiracist Geography in the New Millennium”. Annals of the Association of American Geographers, 90(2), 392 403. https://doi.org/10.1111/0004-5608.00202
Krugman, Paul. 1997. Desarrollo, geografía y teoría económica. Antoni Bosch editor.
Kuhlke, Olaf. 2012. “Critical human geography”. En Barney Warf (Ed.), Encyclopedia of Geography. Thousand Oaks, CA: SAGE. 2–11.
Le, Klara. 2025. “The social geography of fear and acceptance: an interview study on attitudes toward LGBQ identities in residential aged care”. BMC Geriatrics 25, 562. https://doi.org/10.1186/s12877-025-06234-8
Lefevre, Henri. 1974. La production de l’espace, Paris : Anthropos.
Lévy, Jean. 1999. Le tournant géographique. Penser l’espace pour lire le monde, Paris: Ed. Belin.
Ley, David B. 1983. A Social Geography of the City. New York: Harper and Row.
Lois-González, Rubén Camilo, y María José Piñeira-Mantiñán. 2015. “The revival of urban social and neighbourhood movements in Spain: A geographical characterization”. DIE ERDE–Journal of the Geographical Society of Berlin, 146(2-3), 127-138. https://doi.org/10.12854/erde-146-11
López González, Alejandro y Paz Benito del Pozo. 2023. “Desigualdad y demografía en áreas metropolitanas de España”. Cuadernos de Geografía, 110, 187-208. https://doi.org/10.7203/CGUV.110.25622
Lussault, Michel. 1999. “Reconstruire le bureau (Pour en finir avec le spatialisme)”, Chivallon C., Ragouet P., Samers M. (dir.), Discours scientifiques et contextes culturels. Géographies françaises et britanniques à l’épreuve postmoderne, Talence, MSHA, 225-251.
Massey, Doreen, John Allen; Jennifer Anderson; Simon Cunningham; Charlie Hamnett; Paul Sarre (Eds.). 1984. Geography matters!: a reader. Cambridge: Cambridge University Press.
Massey, Doreen. 1994. Space, place and gender. Minneapolis: University of Minnesota Press.
McDowell, Linda (1999). Gender, identity and place: Understanding feminist geographies. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Méndez, Ricardo. 2024. “Critical times for global capitalism. A geoeconomic perspective”. EURE. 50(151), 27
Monkhouse, Francis John. 1978. Diccionario de términos geográficos. Oikos Tau.
Morales Yago, Francisco José, María José Cuesta Aguilar y José Manuel Jurado Almonte, (2025). Vulnerabilitat residencial des de l'enfocament de la geografia social: el cas del barri de l'Esperit Sant a Espinardo (Múrcia). Documents d'anàlisi geogràfica, 71(2), 285-321. https://doi.org/10.5565/rev/dag.1039
Morrill, Richard. 1970. The spatial organization of society, Belmont: Walsworth.
Morrill, Richard. 1993. “Geography, spatial analysis, and social science”. Urban Geography, 14(5), 442-446. https://doi.org/10.2747/0272-3638.14.5.442
Nayak, Anoop. 2025. Social geography I: Anti‐racism, implacable whiteness and decolonizing Anglo‐American geography. Progress in Human Geography, 49(1), 109-118. https://doi.org/10.1177/03091325241296067
Newcastle Social Geographies Collective. 2021. Social Geographies: An Introduction. Rowman & Littlefield. https://doi.org/10.1080/08873631.2023.2295750
Nogué, Joan y Joan Romero (eds.). 2006. Las otras geografías, Valencia: Tirant lo Blanch.
Pain, Rachel Harriet, Michael Barke, Jamie Gough, Duncan Fuller, Robert MacFarlane y Graham Mowl. 2001. Introducing Social Geographies. London: Arnold.
Pain, Rachel Harriet. 2003. “Social geography: on action-orientated research”, Progress in Human Geography, 27 (5): 677–85. https://doi.org/10.1191/0309132503ph455pr
Pinchemel, Philippe y Geneviève Pinchemel. 1988. La face de la Terre. Eléments de géogrpahie, Paris: Armand Colin.
Radcliffe, Sarah (2015). Dilemmas of difference: Indigenous women and the limits of postcolonial development policy. Durham: Duke University Press. https://doi.org/10.1215/9780822375029
Raoulx, Benoît. 2006. “De l’espace-miroir à l’espace-écran : un effet médiatique ?”, en Séchet, Raymonde y Veschambre, Vincent (dir.) Penser et faire la géographie sociale: Contribution à une épistémologie de la géographie sociale, Presses universitaires de Rennes, 149-172. https://doi.org/10.4000/books.pur.362
Reclus, Élisee. 1905. L'homme et la terre. Librairie universelle.
Rochefort, Renée. 1972. “Géographie sociale et environnement”. En La pensée géographique contemporaine. Mélanges offerts en l’honneur d’A. Meynier, Brest, Presses Universitaires de Bretagne: 395-405.
Rodríguez-Pose, Andrés. 2018. “The revenge of the places that don’t matter (and what to do about it)”, Cambridge Journal of Regions, Economy and Society, 11: 189-209 https://doi.org/10.1093/cjres/rsx024
Romero, Joan (Coord.). 2017. Geografía Humana de España. Curso de Introducción, Valencia: Tirant Lo Blanch Humanidades.
Romero, Joan (ed.). 2008. Geografía Humana, Madrid: Síntesis.
Romero, Joan y Farinós, Joaquín. 2011. “Redescubriendo la gobernanza más allá del buen gobierno. Democracia como base, desarrollo territorial como resultado”. BAGE. Boletín de la Asociación de Geografia de España, 56. https://bage.age-geografia.es/ojs/index.php/bage/article/view/1354
Romero, Joan. 2013. “De nuevo la Cuestión Social en Europa. Una visión alternativa a la del pensamiento conservador y agenda para la investigación”. Scripta Nova. Revista Electrónica de Geografía y Ciencias Sociales, XVII(444). Disponible en http://www.ub.es/geocrit/sn/sn-444.htm
Rose, Gillian (1993). Feminism and geography: The limits of geographical knowledge. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Sánchez Hernández, José Luis. 2021a. “El desarrollo teórico de la Geografía Económica en el siglo XXI: hacia la hibridación de los proyectos científicos de la disciplina”. BAGE. Boletín de la Asociación de Geografia de España, (89). https://bage.age-geografia.es/ojs/index.php/bage/article/view/3080
Sánchez Hernández, José Luis. 2021b. El debate sobre el Antropoceno como oportunidad para repensar la Geografía y su enseñanza. Cuadernos geográficos de la Universidad de Granada, 60(3), 297-315. https://doi.org/10.30827/cuadgeo.v60i3.18390
Sánchez, Joan E. 1991. Espacio, economía y sociedad, Madrid: Siglo XXI.
Santos, Milton (2000). La naturaleza del espacio: Técnica y tiempo, razón y emoción. Barcelona: Ariel.
Sassen, Saskia. 2006. Territory, authority, rights: from medieval to global assemblages, Princeton University Press.
Séchet, Raymonde y Vincent Veschambre (dir.). 2006. Penser et faire la géographie sociale: Contribution à une épistémologie de la géographie sociale, Presses universitaires de Rennes. https://doi.org/10.4000/books.pur.362
Smith, Susan J., Rachel Pain, Sallie A. Marston y John Paul Jones. 2010. The Sage Handbook of Social Geographies, SAGE Public. Ltd. https://doi.org/10.4135/9780857021113
Soja, Edward William 2010. Seeking Spatial Justice. Minneapolis, University of Minnesota Press. https://doi.org/10.5749/minnesota/9780816666676.001.0001
Soja, Edward William. 2014. En busca de la justícia espacial, Tirant lo Blanch Valencia.
Staszak, Jean-François. 2001. “La géographie”, en Berthelot J.-M. (dir.), Épistémologie des sciences sociales, Paris, PUF, 77-116. https://doi.org/10.3917/puf.berth.2012.01.0077
Thrift, Nigel (2008). Non-representational theory: Space, politics, affect. London: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203946565
Trillo Santamaría, Juan M., Lucrezia Lopez y Rubén C. Lois González (Eds.). 2022. Geografía social: permanencias, cambios y escenarios futuros. Madrid: Asociación Española de Geografía; Santiago de Compostela: Universidade de Santiago de Compostela, Grupo de Análise Territorial (ANTE) GI1871. https://doi.org/10.21138/pg.2022.24
Tuan, Yi-Fu. 1977. Space and place: The perspective of experience. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Valentine, Gill. 2014. Social geographies: space and society. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315839271
Viala, Laurent. 2006. “Pour une nouvelle géographie urbaine critique”, en Séchet, R., y Veschambre, V. (Eds.), Penser et faire la géographie sociale: Contribution à une épistémologie de la géographie sociale. Presses universitaires de Rennes. https://doi.org/10.4000/books.pur.369
Werlen, Benno (1993). Society, action and space: An alternative human geography. London: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203298763
Descargas
Publicado
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2026 María Dolores Pitarch-Garrido

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-CompartirIgual 4.0.
Los autores que publican en esta revista están de acuerdo con los siguientes términos:
- Los autores conservan los derechos de autoría y otorgan a la revista el derecho de primera publicación, con la obra disponible simultáneamente bajo una Licencia de Reconocimiento - CompartirIgual 4.0 Internacional de Creative Commons (CC BY-SA 4.0) que permite compartir la obra con terceros, siempre que estos reconozcan la autoría y la publicación inicial en esta revista.
- Los autores son libres de realizar acuerdos contractuales adicionales independientes para la distribución no exclusiva de la versió de la obra publicada en la revista (com por ejemplo la publicación en un repositorio institucional o en un libro), siempre que se reconozca la publicación inicial en esta revista.




